Ambacht & Restauratie
Ambacht & Restauratie
schadebeeld stucwerk vocht scheuren buitengevel cement kalk bindmiddel oplossen schade herstel restauratie scheuren

Restauratie van historisch stucwerk

Gewaarborgde restauratiekwaliteit

Schade heeft altijd een oorzaak... en oorzaken komen nooit alleen. Een scheur kan ontstaan door een verzakking door het losraken van de drager door roest door lekkage door aangetast metselwerk. Bijvoorbeeld. Het repareren van scheuren komt dus ook nooit alleen.

Onderhoud, herstel en restauratie. Bij de ERM, de stichting voor Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg, bestaan er nog geen uitvoeringsrichtlijnen voor de restauratie van historisch stucwerk. De Vakgroep Restauratiestukadoors is een vereniging van geselecteerde specialisten die zich voor meer dan 90% met restauratie bezighouden, werkend in de geest van de algemeen aanvaarde richtlijnen. Het is een club van bevlogen meester-restauratiestucadoors die de lat hoog legt waar het gaat over kennis en kunde van de leden in de restauratiepraktijk.

Ambacht & Restauratie is lid van de Vakgroep Restauratiestukadoors. Zoals u mag verwachten worden restauraties voorafgegaan door gedegen vooronderzoek naar de oorzaken van de schades en onderzoek naar de historisch gebruikte materialen. Ambacht & Restauratie is dé specialist op het gebied van 18e-eeuws stucwerk: ware plafond- en wandkunstwerken, met de hand gemodelleerd en van hoge kwaliteit.

Hieronder enkele voorbeelden van schades en mogelijke oplossingen. Neem contact op voor een vrijblijvende afspraak. Hieronder de links naar de ERM en de Vakgroep Restauratiestukadoors.

stucwerk verf verwijderen restauratie schade verflagen latex kalkverf keizersgracht amsterdam

Verborgen schade

Verwijderen verflagen

Door veelvuldig schilderen en repareren blijven de echte schades soms verborgen, en raken de details als het ware steeds dieper ondergesneeuwd. De RCE ontwikkelde een tool voor het maken van beslissingen omtrent historisch stucwerk: reinig het stucwerk liever dan het nogmaals te schilderen. Bij te veel lagen verliest het stucwerk zijn pracht, met iedere beurt weer een beetje.

Als de verflagen dan ineens worden verwijderd vragen we ons af hoe men dat toch heeft kunnen doen. Ambacht & Restauratie heeft de kennis, de kunde en de gereedschappen voor het verwijderen van de verflagen. De oorzaken van de schade blijken dan pas echt! En soms blijkt de schade NB alleen maar in de verflagen te zitten.

voor na restauratie stucwerk verf verwijderen verflagen latex kalkverf

Verborgen detaillering

Verwijderen verflagen

Hier een voorbeeld van de vóór- en de na-foto. Links 35+ verflagen, rechts één nieuwe. Tussen voor en na hebben bij deze bos lelies nog verschillende stappen gezeten van conservering van ondergronden, reparatie van scheuren en aanhelen van ontbrekende stukjes.

De details spreken weer zoals in ca. 1780 werd bedoeld, toen met een modernisering van het 17e-eeuwse pand onder andere een nieuw trappenhuis werd gerealiseerd. Geheel links de gerestaureerde koepel, die rond 1830 bleek te zijn versoberd: een deel van de ornamentiek werd verwijderd om een decoratieve voorstelling te realiseren die meer bij het tijdsbeeld van dat moment paste.

cherubijn hand voor na restauratie reconstructie stucwerk kunst herstel restauratie conservering keizersgracht amsterdam

Reconstructie beschadigingen

Herstel van verloren detailleringen

Ook onvoorzichtig handelen kan schade veroorzaken. Na het verwijderen van de verflagen wordt de schade vaak pas echt duidelijk. Links de cherubijn, nog vol in de verf, met beschadigde hand. Rechts is de verf verwijderd, zijn roestende nagels verwijderd en is het handje aangeheeld, met behoud van het topje van de duim, de gehele middelvinger en een deel van de ringvinger. Bekijk het volledige herstel via onderstaande link.

injecteren wandkunst stucwerk restauratie herstel conservering keizersgracht amsterdam

Injecteren holle ruimte

Vullen en hernieuwde hechting

Als na het verwijderen van de verflagen schade aan een kunstwerk blijkt te zijn ontstaan door roestende nagels, dan dienen deze eerst verwijderd te worden. Hierboven links de boosdoener. Rechts wordt het gat gevuld met een kalkcoulis. Daardoor ontstaat een nieuwe stabiele ondergrond zonder holle ruimtes en kan de restauratie van de schade worden uitgevoerd met passende reparatiemortels, bepaald op basis van laboratoriumonderzoek.

uitgevallen stucwerk ornament drager riet restauratie conservering herstel

Losraken drager

uitgevallen ornamentiek

Zo ziet een uitgevallen ornament eruit, van bovenaf bekeken. We zien de drager van het stucwerk, hier: riet, die is losgeraakt van de plafondconstructie. Als de drager losraakt komt het stucwerk te verzakken en kan het op termijn zelfs uitvallen, met drager en al. Scheuren in het plafond kunnen een eerste aanwijzing zijn voor het losraken van de drager. Het stucwerk wordt instabiel. Bij het herstel van scheuren moet dus eerst gekeken worden of het stucwerk is verzakt en of er inmiddels beweging mogelijk is. Reparatie heeft dus alleen zin voor de lange termijn als de plafondconstructie is beoordeeld, en wanneer is gecontroleerd of de drager nog stabiel is. Het plafond zal moeten worden gefixeerd om de stabiliteit te waarborgen. Conserveren gaat voor herstellen.

verzakte constructie plafond drager rinkellatten conservering herstel restauratie stucwerk plafond

Losraken constructie

verzakte plafondbalken

Verzakkingen van een stucplafond kunnen ook worden veroorzaakt door verzwakkingen in de bovenliggende plafondconstructie. Op bovenstaande afbeelding is een van de plafondbalken verzakt uit een moerbint. De drager, hier: rinkellatten, verzakt mee met de balk met scheuren in het stucwerk tot gevolg.

In dit geval zal getracht moeten worden het plafond van onderaf op te krikken, alvorens de plafondbalk opnieuw te bevestigen, waarna het scheurherstel kan plaatsvinden. In dit specifieke geval is de drager in orde en sluit het stucwerk er mooi op aan. 

roest verwijderen nagels spijkers schade uitzetting volume toename losdrukken wand stucwerk conservering restauratie herstel

Schade door roest

Los gedrukte wandornamenten

Bij het vervaardigen van met name wandkunst kwam het in de achttiende eeuw voor dat men gesmede taaie nagels gebruikte om een kluit natte mortel op zijn plaats te houden, ofwel om te voorkomen dat deze zou uitzakken. Na voldoende opstijven werd daarna met de hand gemodelleerd met steeds fijnere kalkmortels. Wat men blijkbaar niet kon bevroeden is dat de ijzeren nagels zouden kunnen gaan roesten. Door corrosie kan een ijzeren nagel tot zes (!) maal zijn oorspronkelijke volume uitzetten. Met de gevolgen voor het stucwerk. Op de foto enkele van de nagels die zijn verwijderd in het centrum van schade aan het oppervlak van wandkunstwerken.

vocht zouten schade herstel conservering optrekkend vocht overlast ademend verstikking

Schade door vocht en zouten

Kristalliserende zouten en waterdamp

Je ziet het vaak boven plinten. De stuclaag gaat steeds maar kapot. Dat komt omdat we in met name de tweede helft van de vorige eeuw oplossingen wilden om vocht buiten te houden. De problemen worden echter alleen maar groter en we accepteren dat er vaker hersteld moet worden... vaak met dezelfde slechte materialen.

Ademende oplossingen zijn beter. Zouten kristalliseren dan aan het oppervlak, daar waar vocht uittdampt, en kunnen eenvoudig afgeborsteld worden. Dampdichte oplossingen zorgen er juist voor dat zouten kristalliseren achter die harde lagen. Net als roest zorgt het kristalliseren voor volumetoename, en dus schade.

doorsnede monster stucwerk samenstelling laboratorium rockview kma mortel

Samenstelling mortels

Laboratoriumonderzoek 1

Hierboven een doorsnede van een materiaalmonster. Analisten van het erfgoedlab of gesteente-expertisebureaus kunnen aan de hand van de monsters inzicht geven in de samenstelling van een stuclaag, hier: vertinlaag. Welke materialen zijn gebruikt als bind- of vulmiddel, in welke verhoudingen? Hoe is de kwaliteit, zijn er zouten aanwezig? Met het antwoord op al deze vragen kan tot een op maat gemaakt advies worden gekomen voor herstel.

doorsnede laboratorium beschilderd stucwerk samenstelling mortel beschildering

Opbouw verflagen

Laboratoriumonderzoek 2

Aan de hand van een ander type doorsnede kan in het laboratorium bepaald worden welke verflagen aanwezig zijn op een stuclaag. In dit voorbeeld is duidelijk te zien dat er verschillende gekleurde lagen van een decoratie over elkaar heen zijn aangebracht. Alle lagen tezamen behoren tot een viertal schilderbeurten die vanuit de bouwhistorie konden worden bevestigd. Verflagen kunnen dus niet altijd zomaar verwijderd worden. Een waardevol deel van de historie zou verloren kunnen gaan.